آیا داروی سیپروترون استات میتواند رشد موهای زائد را در زنان کاهش دهد و بیخطر است؟
بیان مسئله
در روزهای اخیر شایعهای در فضای مجازی دستبهدست میشود که مدعی است برخی افراد با افزودن مادهای به نام اسکوپولامین به عطرهای تبلیغاتی یا بروشورها، افراد را بیهوش کرده و سپس از آنها سوءاستفاده میکنند. این ادعا نگرانیهایی را در جامعه ایجاد کرده و توجه بسیاری را به خود جلب کرده است.
در «فکتنامه سلامت»، هدف ما بررسی علمی و مستند چنین خبرهایی است تا مشخص شود پشتوانه واقعی دارند یا صرفاً در حد افسانه و شایعه باقی ماندهاند.
اسکوپلامین چیست؟
اسکوپلامین یک ماده شیمیایی به نام آلکالوئید تروپان است که از برخی گیاهان خانواده شببو، مانند تاتوره [۱]، جنسن بیدانه و بلادونا، استخراج میشود. این ماده از نظر ساختاری، شبیه یک پیامرسان طبیعی در بدن به نام استیلکولین است. این پیامرسان در سیستم عصبی نقش مهمی دارد و باعث فعالشدن بخشی از بدن میشود که کارهایی را مثل ترشح بزاق، انقباض ماهیچهها، حرکات روده و فعالیت برخی غدد، کنترل میکند (۲-۱).
آیا مصرف داروی تاریخ مصرف گذشته میتواند همیشه خطرناک باشد؟
مکانیسم اثر اسکوپلامین (۱)
اسکوپولامین با مسدود کردن گیرندههای موسکارینی، جلوی اثر طبیعی استیلکولین را میگیرد و بنابراین پیامهای عصبی برای کنترل کارهایی مثل تولید بزاق، حرکت روده، انقباض عضلات و فعالیتهای ذهنی منتقل نمیشوند. ازآنجا که این گیرندهها هم در مغز و هم در اعصاب محیطی وجود دارند، دارو میتواند هم بر حافظه و تمرکز اثر بگذارد و هم بر اندامها و غدد بدن.
با توجه به آنکه اسکوپولامین از سد خونی–مغزی عبور میکند، اثرات مرکزی آن شامل خوابآلودگی، آرامش و کاهش تمرکز است. همچنین با مهار سیستم پاراسمپاتیک، ترشحات غدد و حرکات عضلات صاف کم میشود که نتیجهاش خشکی دهان، کاهش تهوع و کند شدن حرکات روده است.
روشها مصرف و کاربرد درمانی اسکوپلامین
رایجترین روش مصرف آن چسب ترانسدرمال پشت گوش است که حدود ۴ ساعت قبل از سفر یا عمل جراحی جهت پیشگیری از بروز تهوع، سرگیچه و استفراغ چسبانده میشود و تا ۳ روز اثر دارد. این روش به دلیل سهولت و پایداری دوز، پرکاربردترین شکل مصرف آن است، هرچند میتواند باعث خشکی دهان، خوابآلودگی یا تاری دید شود (۳).
شکل تزریقی آن بیشتر در بیمارستانها برای کاهش ترشحات راه هوایی و کنترل تهوع ناشی از بیهوشی به کار میرود و نیازمند نظارت پزشکی دقیق است. ترکیب خوراکی مشابه، یعنی هیوسین بوتیلبروماید، بیشتر برای درمان اسپاسمهای گوارشی و ادراری تجویز میشوند (۴-۵).
قطره چشمی اسکوپولامین در چشمپزشکی نیز برای گشاد کردن مردمک کاربرد دارد، اما به دلیل جذب سیستمیک احتمالی باید با احتیاط مصرف شود. در همه این موارد، افراد مبتلا به گلوکوم زاویه بسته، میاستنی گراویس، انسدادهای ادراری یا گوارشی و سالمندان باید با احتیاط ویژه از این دارو استفاده کنند و مصرف همزمان با داروهای خوابآور یا الکل میتواند عوارض را تشدید کند (۶-۷).
راستیآزمایی: ترکیبات موجود در واکسنها منجر به عقیمی افراد میشود.
آیا اسکوپولامین از طریق استنشاق و تماس پوستی انتقال پیدا میکند؟
این آلکالوئید تروپان قابلیت عبور از پوست را دارد و همین ویژگی باعث شده چسبهای ترانسدرمال در حوزه درمان طراحی شوند (۸). از سوی دیگر، دادههای ایمنی شیمیایی نشان میدهند که اسکوپولامین در صورت تماس مستقیم با پوست یا استنشاق گرد و بخار آن میتواند خطرناک بوده و حتی در برگههای ایمنی مواد بهعنوان «سمی در صورت تماس پوستی یا استنشاق» طبقهبندی شده است (۹). به همین دلیل، در محیطهای آزمایشگاهی یا صنعتی توصیه میشود هنگام کار با پودر یا محلول اسکوپولامین از دستکش، ماسک و تهویه مناسب استفاده شود تا جذب ناخواسته نداشته باشد.
در مصرف دارویی روزمره، استنشاق بهعنوان مسیر تجویز شناختهشده وجود ندارد و بیشتر جذب از راه پوست (چسب ترانسدرمال) یا تزریق انجام میشود. با این حال، ویژگیهای فیزیکوشیمیایی اسکوپولامین مانند وزن مولکولی پایین و حلالیت مناسب نشان میدهد که در صورت وجود ذرات قابل استنشاق، امکان جذب از راه ریه نیز میتواند وجود داشته باشد (۱۰-۱۱).
داستان سرم حقیقت
همانطور که پیشتر اشاره شد، اسکوپولامین در اصل یک داروی پزشکی است که برای درمان تهوع و بیماری حرکت تجویز میشود و به شکل قرص یا چسب پوستی کاربرد دارد. در دهههای گذشته، بهویژه در دهه ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، برخی پزشکان و مأموران پلیس تصور کردند که این دارو میتواند افراد را در حالت نیمههوشیار قرار دهد و آنها را وادار به گفتن حقیقت کند، به همین دلیل به آن لقب «سرم حقیقت» دادند.
اما پژوهشهای علمی نشان دادند که واقعیت کاملاً متفاوت است. افراد تحت تأثیر این دارو بیشتر دچار گیجی، فراموشی و تلقینپذیری شده و توانایی تمرکز و مقاومتشان کاهش مییابد. همین ویژگی باعث میشد که پاسخهایشان ترکیبی از واقعیت، خیال و تلقین بوده و به هیچ عنوان قابل اعتماد نباشد. به همین دلیل، استفاده از اسکوپولامین در بازجوییها نتایج غیرقابل اتکایی داشت و در نهایت دیوان عالی آمریکا در سال ۱۹۶۳ اعلام کرد که چنین روشهایی ناقض حقوق اساسی افراد بوده و در دادگاهها پذیرفته نمیشوند.
شایعات سمی؛ واقعیت علمی چیز دیگری است
کارشناس گیاهپزشکی در مصاحبه با یک منبع خبرگذاری تأکید کرد که تاتوره، گیاه جدیدی در ایران نیست و از گذشته وجود داشته است. همچنین سمی بودن آن موضوعی عجیب نیست، زیرا بسیاری از گیاهان اطراف ما ترکیبات سمی دارند، اما تهدیدی جدی محسوب نمیشوند، مگر در صورت مصرف غیرعادی. خطر اصلی انتشار چنین ویدئوهایی، ایجاد ترس بیمورد یا تشویق به سوءمصرف است. بنابراین افراد باید توجه داشته باشند که هر مطلبی را فقط با منبع معتبر بپذیرند و از شایعات بیاساس پرهیز کنند (۱۲).
بنابراین، شایعهای که میگوید «اسکوپولامین را به عطرهای تبلیغاتی یا بروشورها اضافه میکنند تا مردم را بیهوش کرده و سوءاستفاده کنند»، هیچ پشتوانه علمی یا دانشگاهی ندارد. از نظر عملی نیز چنین امری امکانپذیر نیست، زیرا این دارو باید از راههای مشخصی مانند مصرف خوراکی، تزریق یا چسب پوستی وارد بدن شود تا اثر بگذارد و جذب آن از طریق کاغذ یا اسپری عطر در محیط عمومی مؤثر نیست.
آیا مصرف ترامادول در دوزهای بالا، به صورت طولانیمدت خطرناک است؟
البته بهطور کلی نمیتوان احتمال سوءاستفاده از مواد شیمیایی یا دارویی دیگر را، بهویژه در صورت ترکیب نادرست یا مصرف غیرمجاز آنها، بهطور کامل نادیده گرفت، اما اسکوپولامین بهتنهایی و در چنین شرایطی قادر به ایجاد اثراتی مانند بیهوشی یا کنترل اراده افراد نیست، و نسبت دادن چنین سناریوهایی به این ماده، بیشتر ناشی از شایعات و بزرگنماییهای غیرعلمی است.
نتیجهگیری
هیچ مطالعه دقیق یا گزارش علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد اسکوپولامین در عطرهای تبلیغاتی یا بروشورها استفاده شده است. از نظر عملی نیز چنین چیزی امکانپذیر نیست، زیرا این دارو باید از راههای مشخصی مانند مصرف خوراکی، تزریق یا استفاده از چسب پوستی وارد بدن شود تا اثر بگذارد و جذب آن از طریق کاغذ یا اسپری عطر در محیط عمومی مؤثر نیست.
البته بهطور کلی نمیتوان احتمال سوءاستفاده از برخی مواد دیگر یا ترکیبهای شیمیایی را در شرایط غیرمجاز بهطور مطلق رد کرد، اما اسکوپولامین بهتنهایی قادر به ایجاد چنین اثراتی نیست. بنابراین، این خبر بیشاز آنکه مبتنی بر شواهد علمی باشد، شایعهای است که در فضای مجازی گسترش یافته است.
منابع
۱. Riad M, Hithe CC. Scopolamine. [Updated 2023 May 23]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan.
2. Renner UD, Oertel R, Kirch W. Pharmacokinetics and pharmacodynamics in clinical use of scopolamine. Ther Drug Monit. 2005 Oct;27(5):655-65. doi: 10.1097/01.ftd.0000168293.48226.57. PMID: 16175141
3. Apfel CC, Zhang K, George E, Shi S, Jalota L, Hornuss C, Fero KE, Heidrich F, Pergolizzi JV, Cakmakkaya OS, Kranke P. Transdermal scopolamine for the prevention of postoperative nausea and vomiting: a systematic review and meta-analysis. Clinical therapeutics. 2010 Nov 1;32(12):1987-2002.
4. Kassel L, Nelson M, Shine J, Jones LR, Kassel C. Scopolamine use in the perioperative patient: a systematic review. AORN journal. 2018 Sep;108(3):287-95.
5. Antor MA, Uribe AA, Erminy-Falcon N, Werner JG, Candiotti KA, Pergolizzi JV, Bergese SD. The effect of transdermal scopolamine for the prevention of postoperative nausea and vomiting. Frontiers in pharmacology. 2014 Apr 9;5:55.
6. Lacy C, Armstrong LL, Lipsy RJ. Drug information handbook 1993. Lexi-comp; 1993.
7. Kanto J, Klotz U. Pharmacokinetic implications for the clinical use of atropine, scopolamine and glycopyrrolate. Acta anaesthesiologica scandinavica. 1988 Feb;32(2):69-78.
[1] Datura
دیدگاهتان را بنویسید