نتیجه بررسی: نادرست

آیا مصرف الکل در مقادیر کم همیشه بی‌خطر است؟

بیان مسئله

همیشه این سؤال مطرح بوده که مصرف مقادیر کم الکل واقعاً برای سلامت انسان بی‌خطر است یا خیر، یعنی می‌توان یک یا دو نوشیدنی را با درصد پائین الکل در روز بدون نگرانی کامل مصرف کرد؟

«فکت‌نامه سلامت» با مراجعه به مقالات علمی و گزارش‌های سازمان‌های معتبر بین‌المللی، این ادعا را بررسی می‌کند.

یافته‌ها

خط پایه: «هیچ سطح کاملاً بی‌خطر» — جمع‌بندی کلی شواهد

تحقیقات گسترده و ارزیابی‌های بین‌المللی نشان می‌دهند که الکل یک ماده سمّی و گروه ۱ سرطان‌زا است و خطرات سلامت از اولین مقدار مصرف آن شروع می‌شود. به‌عبارت دیگر، کمترین خطر زمانی حاصل می‌شود که اصلاً الکل مصرف نشود. سازمان جهانی بهداشت در بیانیه‌ای صریح اعلام کرد که «هیچ سطحی از مصرف الکل وجود ندارد که بر سلامت اثر نگذارد» و کمترین خطر کلی، با مصرف نکردن الکل به‌دست می‌آید (۱). این نتیجه بر پایه بررسی‌های جهانی و تحلیل بار بیماری‌ها (Global Burden of Disease) است که نشان می‌دهد الکل سهم قابل‌توجهی را در موارد مرگ‌ومیر و سال‌های عمر از دست‌رفته به خود اختصاص می‌دهد، به‌ویژه در رده سنی ۱۵–۴۹ سال که الکل یکی از مهم‌ترین عوامل خطر پیشروی مرگ و معلولیت است (۲).

 ارتباط با سرطان — حتی مقادیر کم هم مهم هستند

الکل و ترکیبات حاصل از متابولیسم آن (از جمله استالدئید) مکانیسم‌هایی را فعال می‌کنند که می‌توانند به آسیب DNA و سرطان‌زایی آن منجر شوند. آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC)، الکل و الکل اتیلیک را در گروه ۱ (مشخصاً سرطان‌زا برای انسان) قرار داده است. شواهد قوی نشان می‌دهد که مصرف الکل با انواعی از سرطان‌ها مثل سرطان پستان زنان، روده بزرگ، حلق و مری و کبد مرتبط است. مهم این است که افزایش خطر سرطان لزوماً منحصر به مصرف‌های سنگین نیست — پژوهش‌ها، افزایش خطر را حتی با مقادیر نسبتاً کم نشان داده‌اند، بنابراین ادعای «مصرف خیلی کم، بی‌خطر است» در مواجهه با سرطان قابل اتکا نیست (۳، ۴).  

بیماری‌های قلبی و ادعای «فایده قلبی» — تصویر کامل‌تر

بخش بزرگی از ادعاهای موافقان مصرف کم الکل بر مطالعاتی متکی بودند که رابطه‌ای j-شکل را میان مصرف الکل و بیماری قلبی نشان دادند، یعنی مصرف اندک ممکن است خطر برخی رویدادهای قلبی را کمی کاهش دهد. اما متاآنالیزها و بررسی‌های جدید این تصویر را پیچیده کرده‌اند: بخشی از اثر «محفاظتی» مشاهده‌شده ممکن است ناشی از سوگیری‌های روش‌شناختی (مثلاً گروه مرجع شامل افرادی با سابقه قبلی مصرف الکل یا افراد بیمار) یا عوامل مخدوش‌کننده سبک زندگی باشد. وقتی تحلیل‌های دقیق‌تر و داده‌های جمعیتی وسیع‌تر به‌کار گرفته شدند، مزیت خالص و قابل تعمیم آن برای سلامت عمومی، ضعیف یا نامحسوس شد. به همین دلیل سازمان‌های سلامت توصیه می‌کنند کسی که الکل نمی‌نوشد، شروع نکند، و کسانی که می‌نوشند میزان آن را کاهش دهند؛ دلایلش هم زیان‌های غیرقابل‌چشم‌پوشیِ دیگر (سرطان، سکته، فشارخون، آسیب کبدی و مسائل روانی) هستند که هرگونه «مزیت» قلبی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند (۶-۸).

گروه‌های حساس — وقتی «کم» باز هم خطرساز است

برای برخی جمعیت‌ها، حتی مصرف بسیار کم هم می‌تواند مخاطرات ویژه داشته باشد: زنان باردار (هیچ مقدار مطمئنی برای جنین اثبات نشده)، افرادی با سابقه بیماری‌های کبدی یا پانکراتیت، افراد تحت درمان با داروهای تداخل‌پذیر، کسانی که سابقه اعتیاد دارند یا مستعد وابستگی روانی/فیزیکی‌اند، و جوانان (مغز در حال بلوغ تا اوایل ۲۰ سالگی آسیب‌پذیر است). برای این گروه‌ها توصیه روشن به پرهیز یا محدودیت بسیار شدید وجود دارد؛ پس «مقدار کم برای همه بی‌خطر است»، یک گزاره غلط است چون حساسیت‌ها بین جمعیت‌ها متفاوت است (۳، ۵).

 روش‌شناسی مطالعات — چرا نتایج گاهی متناقض است

درک نتایج علمی درباره الکل نیازمند توجه به روش‌شناسی است. بسیاری از شواهد براساس مطالعات مشاهداتی هستند که نمی‌توانند قطعاً علت و معلول را ثابت کنند و ممکن است توسط عوامل همراه (مثل وضعیت اجتماعی-اقتصادی، رژیم غذایی، ورزش، الگوهای نوشیدن) مخدوش شوند. مطالعات تصادفی‌سازی‌شده و کنترل‌شده برای پرسش «آیا مصرف کم الکل باعث بهبود سلامت می‌شود؟» وجود ندارند (اجرا و اخلاق چنین مطالعاتی مشکل‌زا است)، بنابراین پژوهشگران برای تخمین اثرات خالص از روش‌های آماری اصلاح‌کننده و داده‌های جمعیت‌محور استفاده می‌کنند. این رویکردها، به‌ویژه در متاآنالیزها و مطالعات «بار بیماری»، نشان داده‌اند که در سطح جمعیت، کمینه خطر با عدم مصرف الکل است و از دید سلامت عمومی، پیشنهاد کاهش مصرف مطرح می‌شود (۲، ۶).

دستورالعمل‌های کم‌خطر (برای کاهش خطر)

نهادهای سلامت جهانی و ملی (WHO؛ CDC؛ NIH و دیگر مراجع علمی) در پیام‌های عمومی خود بر این موضوع تأکید دارند: کاهش مصرف الکل به کاهش خطرات مرتبط با آن کمک می‌کند و امن‌ترین گزینه برای سلامت عمومی، مصرف نکردن آن است. برای کسانی که الکل می‌نوشند، توصیه‌ها معمولاً سقف‌هایی را برای محدودیت مصرف اعلام می‌کنند، اما این سقف‌ها به‌معنای «بی‌خطر بودن» نیستند، بلکه ابزار کاهش خطرند. هم‌چنین توصیه می‌شود افرادی که الکل نمی‌نوشند اقدام به شروع مصرف آن نکنند (۱، ۴، ۵).

براین اساس اگرچه ایمن‌ترین مقدار برای مصرف الکل، صفر است، بسیاری از مراجع سلامت بین‌المللی، توصیه‌هایی را برای کاهش خطر مصرف (Moderation) ارائه می‌دهند. این حدود به این معناست که اگر فردی تصمیم به نوشیدن الکل دارد، می‌تواند با رعایت این مقادیر، آسیب‌های سلامت را به حداقل برساند، اگرچه خطر (به‌ویژه خطر سرطان) هم‌چنان از بین نمی‌رود. این دستورالعمل‌ها به‌وضوح بر اساس جنسیت تقسیم‌بندی شده‌اند: حداکثر مصرف توصیه‌شده برای مردان در طول یک روز، دو نوشیدنی استاندارد یا کمتر، و حداکثر مصرف توصیه‌شده برای زنان در طول یک روز، یک نوشیدنی استاندارد یا کمتر است. هم‌چنین تأکید می‌شود که در طول دوران بارداری هیچ مقدار بی‌خطری از مصرف الکل وجود ندارد و باید کاملاً قطع شود، زیرا الکل می‌تواند به جنین آسیب جدی برساند. هم‌چنین مهم است بدانید که این مقادیر به صورت روزانه تعریف شده‌اند و مصرف نکردن در روزهای هفته و سپس نوشیدن چند برابری در آخر هفته (Binge Drinking) بسیار خطرناک‌تر است و سطح خطر را به شدت بالا می‌برد. یک نوشیدنی استاندارد حاوی حدود ۱۴ گرم الکل خالص است که معادل تقریباً ۳۵۵ میلی‌لیتر آبجو با ۵درصد الکل، ۱۴۸ میلی‌لیتر شراب با ۱۲درصد الکل، یا ۴۴ میلی‌لیتر مشروبات تقطیری با ۴۰درصد الکل است.

راستی‌آزمایی: مصرف هم‌زمان الکل و استامینوفن واقعاً خطرناک است.

نتیجه‌گیری

شواهد علمی بین‌المللی نشان می‌دهد که ادعای «مصرف کم الکل همیشه بی‌خطر است»، درست نیست: مصرف الکل در هر میزان می‌تواند با برخی خطرات مهم سلامت، از جمله انواع سرطان، مرتبط باشد، و از دید سلامت عمومی، بی‌خطرترین سطح، مصرف صفر آن است.

«فکت‌نامه سلامت» بر مبنای منابع معتبر، این ادعا را نادرست می‌داند.

منابع

1. World Health Organization. No level of alcohol consumption is safe for our health. January 4, 2023. Policy brief / news release. World Health Organization.
2. GBD 2016 Alcohol Collaborators (Griswold MG, et al.). Alcohol use and burden for 195 countries and territories, 1990–۲۰۱۶: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. The Lancet. 2018.
3. International Agency for Research on Cancer (IARC). IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans: Alcoholic Beverages and Ethyl Carbamate. Monograph Volume 96. IARC, World Health Organization.
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Alcohol and Cancer; Alcohol Use and Your Health. Updated 2024–۲۰۲۵. Centers for Disease Control and Prevention.
5. S. Department of Health and Human Services, Office of the Surgeon General. Advisory: Alcohol and Cancer. January 2025.
6. Yoon SJ, Jung JG, et al. The protective effect of alcohol consumption on the incidence of cardiovascular disease: A systematic review. 2020. Available via PubMed Central (PMC).
7. Burton R. No level of alcohol consumption improves health. The Lancet. 2018.
8. Piano MR, et al. Alcohol Use and Cardiovascular Disease: A Scientific Statement from the American Heart Association. Circulation. 2025.