نتیجه بررسی: درست

آیا مصرف زیاد شکر و شیرینی برای سلامت دندان‌ها مضر است؟

بیان مسئله

مصرف زیاد شکر و مواد قندی همواره به‌عنوان یکی از عوامل بالقوه مضر برای سلامت دهان مطرح شده است. پوسیدگی دندان (که برخی آن را به‌عنوان کرم‌خوردگی دندان می‌شناسند) از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن دهان بوده و حدود ۲.۵ میلیارد نفر از جمعیت جهان را درگیر کرده است (۱). در این بررسی علمی، شواهد موجود از منابع معتبر بین‌المللی مرور می‌شوند تا روشن شود رابطه مستقیم و معناداری میان مصرف بالای قند (شیرینی و نوشیدنی‌های شیرین) و سلامت دندان وجود دارد یا خیر.

«فکت‌نامه سلامت» با استفاده از منابع علمی معتبر به این موضوع پرداخته است.

یافته‌ها

مکانیزم اثرگذاری شکر بر دندان

پوسیدگی دندان یک فرایند چندعاملی است که باکتری‌های پوسیدگی‌زا در پلاک دندانی نقش اصلی را برعهده دارند. این باکتری‌ها از قند به‌عنوان غذا استفاده کرده و آن را به اسید تبدیل می‌کنند (۲). اسید تولیدشده می‌تواند مینای دندان را فرسایش دهد. پس‌از مصرف قند، pH پلاک دندانی به زیر ۵٫۵ کاهش می‌یابد (۲). این محیط اسیدی باعث می‌شود جمعیت باکتری‌های اسیدساز (از جمله استرپتوکوک موتانس) افزایش یابد و روند پوسیدگی تسریع شود (۲).

عوامل محافظتی نیز اهمیت زیادی در این میان دارند. طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت (WHO)، زمانی که مصرف قند با عدم استفاده کافی از فلوراید و تمیز نکردن پلاک همراه باشد، احتمال پوسیدگی دندان به‌طور چشمگیری بالا می‌رود (۱). رعایت بهداشت دهان می‌تواند اثر آسیب‌زای قند را تا حدی کاهش دهد (۱). ترکیب مصرف زیاد شکر، کمبود فلوراید و عدم پاک‌سازی پلاک، عامل بروز پوسیدگی هستند (۱).

نوع و مقدار قند مصرفی

تحقیقات نشان داده‌اند که همه قندها به یک اندازه «مضر» نیستند. شکرهای ساده (به‌ویژه ساکاروز) بیش از نشاسته‌ها توسط باکتری‌ها به اسید تبدیل می‌شوند (۲). ساکاروز به راحتی توسط باکتری تبدیل به اسید شده و رشد باکتری‌ها را افزایش می‌دهد (۲). به‌عنوان مثال، شیر حاوی لاکتوز تاثیر مخرب کمتری روی دندان دارد، در مقابل، نوشابه‌های شیرین یا شکلات بیشترین پتانسیل ایجاد پوسیدگی را دارند (۲).

دفعات مصرف و میزان قند

حداقل دو عامل در ارتباط میان مصرف قند و پوسیدگی دندان مهم‌اند: مقدار کل قند و تعداد دفعات مصرف. مطالعات نشان می‌دهند جوامعی که سهم قند افزوده در رژیم غذایی آن‌ها بیش از ۱۰درصد از کل انرژی دریافتی است، نرخ پوسیدگی بسیار بالاتری دارند تا جوامعی که سهم قندشان زیر ۱۰درصد است (۳). WHO تأکید می‌کند که سهم کالری دریافتی از قندهای افزوده باید زیر ۱۰درصد قرار گیرد و در صورت امکان به زیر ۵درصد برسد (۳).

مصرف مکرر میان‌وعده‌های شیرین باعث می‌شود محیط دهان برای مدت طولانی‌تری اسیدی بماند (۲). یک واحد شکلات خوردن در فواصل طولانی نسبت به خوردن قندهای کوچک متعدد در طول روز آثار تضعیف‌کنندگی بیشتری دارد (۲).

شواهد علمی و مطالعات پژوهشی

نتایج یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۵ مشخص کرد که در کودکان زیر ۶ سال، مصرف قند در اوایل زندگی احتمال پوسیدگی را تا ۵۹درصد افزایش می‌دهد (۴). مرور مطالعات کودکان در ایالات متحده نشان داد اضافه کردن حدود ۴۰ گرم قند در روز با افزایش ۶٫۴درصدی سطوح پوسیده روی دندان‌ها همراه بوده است (۵). محدود کردن مصرف قند افزوده به زیر ۱۰درصد کالری روزانه، میزان پوسیدگی دندان را کاهش می‌دهد (۳).

دستورالعمل‌های سلامت و پیشگیری

برای پیشگیری از بروز پوسیدگی دندان، محدود کردن مصرف قند کافی نیست و باید اقدامات تکمیلی نیز انجام شوند (۱-۳):

1. شست‌وشوی دهان و دندان با فلوراید: مسواک‌زدن روزانه با خمیردندان حاوی فلوراید و استفاده از دهان‌شویه فلورایددار.
2. مصرف لبنیات و میوه‌ها: لبنیات حاوی کلسیم و فسفات هستند که به ترمیم مینای دندان کمک کرده و مواد غنی از فیبر اثر محافظتی دارند.
3. جویدن آدامس بدون قند: تحریک ترشح بزاق و ممانعت از رشد باکتری‌های پوسیدگی‌زا.
4. رعایت وعده‌های غذایی منظم: به‌جای خوراکی‌های شیرین میان‌وعده، مواد کم‌قند مصرف شوند.
5. رعایت حداقل روزی دو بار مسواک‌زدن و مراجعه منظم به دندان‌پزشک نیز برای پیشگیری ضروری است.

آیا دانشمندان موفق به کشف دارویی شده‌اند که باعث رشد مجدد دندان‌ها می‌شود؟

نتیجه‌گیری

شواهد علمی نشان می‌دهد که مصرف زیاد قند و شیرینی به‌طور چشمگیری خطر پوسیدگی دندان را افزایش می‌دهد. در واقع، ادعای مضر بودن مصرف زیاد قند برای سلامت دندان‌ها تأیید می‌شود. رعایت دقیق بهداشت دهان و محدود کردن مصرف قند، از راهکارهای کلیدی برای کاهش تاثیر منفی قند بر دندان‌ها هستند.

منابع

1. World Health Organization. Sugars and dental caries (Fact sheet). Aug 14, 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sugars-and-dental-caries
2. American Dental Association. Nutrition and Oral Health. ADA Oral Health Topics. 2025.
3. Moynihan P. Sugars and Dental Caries: Evidence for setting a recommended threshold for intake. Advances in Nutrition. 2016;7(1):149–۱۵۶.
4. Echeverria MS, Mathias FB, Schuch HS, et al. Sugar consumption and early childhood caries: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. 2025.
5. Desrosiers C, Heaton LJ. Links Between Sugar and Dental Decay in US Children: Results of a Systematic Review. CareQuest Inst. Oral Health. 2024.
6. Centers for Disease Control and Prevention. Fast Facts: Sugar-Sweetened Beverage Consumption. 2024. https://www.cdc.gov/nutrition/php/data-research/sugar-sweetened-beverages.html