نتیجه بررسی: شواهد ناکافی

آیا امواج وای‌فای و ۵G باعث سرطان، ناباروری و مجموعه‌ای از بیماری‌ها می‌شوند؟

مقدمه

با گسترش مودم‌های وای‌فای، تلفن‌های همراه و شبکه‌های نسل پنجم یا ۵G، نگرانی درباره اثرات احتمالی امواج رادیویی بر سلامت هم بیشتر شده است. در شبکه‌های اجتماعی گاهی ادعا می‌شود که قرار گرفتن در معرض وای‌فای یا ۵G می‌تواند باعث سرطان، ناباروری، آسیب مغزی، اختلالات عصبی یا مجموعه‌ای از بیماری‌های مزمن شود.

این ادعاها معمولاً به پژوهش‌هایی اشاره می‌کنند که در سلول‌ها یا حیوانات آزمایشگاهی، تغییراتی مانند افزایش استرس اکسیداتیو، آسیب DNA یا افت برخی شاخص‌های باروری را گزارش کرده‌اند. اما سؤال اصلی این است که آیا این یافته‌ها در شرایط واقعی زندگی انسان و در سطح مواجهه‌ای که مردم روزانه با آن روبه‌رو هستند نیز تکرار شده‌اند یا نه.

نتیجه خلاصه بررسی: شواهد فعلی وجود یک رابطه علّیِ تأییدشده میان مواجهه معمول با امواج وای‌فای یا ۵G در محدوده استانداردهای ایمنی و بروز سرطان، ناباروری یا بیماری‌های سیستمیک را نشان نمی‌دهد. با این حال، برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی درباره اثرات زیستی RF-EMF نتایجی گزارش کرده‌اند که همچنان موضوع پژوهش و بحث علمی هستند.[۱][۲][۳]

امواج وای‌فای و ۵G دقیقاً چه نوع امواجی هستند؟

وای‌فای و شبکه‌های تلفن همراه از میدان‌های الکترومغناطیسی با فرکانس رادیویی یا RF-EMF استفاده می‌کنند. این امواج در گروه پرتوهای غیریون‌ساز قرار می‌گیرند؛ یعنی انرژی فوتون‌های آنها به اندازه‌ای نیست که مانند پرتو ایکس یا گاما مستقیماً پیوندهای شیمیایی را بشکند یا DNA را یونیزه کند.[۴]

این موضوع به این معنا نیست که امواج رادیویی هیچ اثر فیزیکی ندارند. در شدت‌های بالا، مهم‌ترین اثر شناخته‌شده آنها گرم‌شدن بافت است و استانداردهای بین‌المللی مواجهه نیز با هدف جلوگیری از همین اثرات اثبات‌شده تعیین شده‌اند.[۱]

بررسی شواهد درباره سرطان

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، احتمال افزایش خطر سرطان به‌خصوص تومورهای مغزی است.

مرورهای علمی و ارزیابی‌های اپیدمیولوژیک بزرگ تاکنون افزایش پایدار و قابل‌تکراری در میزان سرطان در ارتباط با مواجهه‌های معمول وای‌فای و شبکه‌های مخابراتی نشان نداده‌اند.[۱][۴][۵]

در بررسی‌های مربوط به فرکانس‌های بالاتر از ۶ گیگاهرتز، از جمله باندهایی که در برخی سامانه‌های ۵G استفاده می‌شوند، مطالعات اپیدمیولوژیک درباره کارکنانی که در محیط‌های راداری در معرض این فرکانس‌ها بوده‌اند، افزایش منسجمی در انواع سرطان نشان نداده‌اند.[۱]

همچنین برخی بررسی‌ها اشاره می‌کنند که با وجود رشد بسیار سریع استفاده از تلفن همراه در چند دهه گذشته، الگوی بروز تومورهای مغزی در سطح جمعیت، افزایشی متناسب با این رشد نشان نداده است.[۱][۶]

پس چرا بعضی پژوهش‌ها از سرطان صحبت می‌کنند؟

بخش قابل‌توجهی از نگرانی‌ها به مطالعات حیوانی برمی‌گردد. در برخی آزمایش‌ها روی جوندگان، در مواجهه‌های شدید و طولانی‌مدت RF-EMF، افزایش بعضی تومورها از جمله شوانوم قلب یا گلیوما گزارش شده است.[۷][۸]

اما یک نکته تعیین‌کننده این است که شرایط این مطالعات با مواجهه روزمره انسان یکسان نیست. در بسیاری از این آزمایش‌ها، حیوانات به‌صورت تمام‌بدنی و با شدت‌هایی در معرض امواج قرار گرفته‌اند که از شرایط معمول محیطی انسان بالاتر بوده است.[۱][۲][۹]

بنابراین این مطالعات برای بررسی مکانیسم‌های احتمالی زیستی اهمیت دارند، اما به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که وای‌فای خانگی یا ۵G در سطح استاندارد باعث سرطان در انسان می‌شوند.

آیا وای‌فای و ۵G باعث ناباروری مردان می‌شوند؟

موضوع باروری پیچیده‌تر است، زیرا برخی مطالعات آزمایشگاهی یافته‌هایی را گزارش کرده‌اند که نمی‌توان آنها را کاملاً نادیده گرفت.

مطالعات روی حیوانات و همچنین برخی آزمایش‌های in vitro روی اسپرم، کاهش تحرک اسپرم، تغییر در شمار اسپرم و افزایش گونه‌های فعال اکسیژن یا ROS را پس از مواجهه با RF-EMF گزارش کرده‌اند.[۳][۱۰][۱۱]

با این حال، انتقال نتیجه از یک محیط آزمایشگاهی به زندگی واقعی انسان ساده نیست.

یک مرور نظام‌مند که با حمایت WHO انجام شده، نتیجه گرفته است که شواهد مربوط به کاهش شمار اسپرم در مطالعات حیوانی از قطعیت پایینی برخوردار است و محدودیت‌هایی مانند تفاوت طراحی مطالعات، دوز مواجهه و عوامل مخدوش‌کننده وجود دارد.[۹]

بنابراین، شواهد فعلی برای این نتیجه‌گیری که مواجهه معمول روزمره با وای‌فای یا ۵G در انسان باعث ناباروری می‌شود کافی نیست.

نقش استرس اکسیداتیو چیست؟

یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌هایی که طرفداران فرضیه زیان امواج رادیویی مطرح می‌کنند، استرس اکسیداتیو است.

برخی پژوهش‌های حیوانی و سلولی نشان داده‌اند که RF-EMF می‌تواند در شرایط خاص با افزایش گونه‌های فعال اکسیژن همراه شود. از نظر نظری، افزایش شدید و پایدار استرس اکسیداتیو می‌تواند به غشاهای سلولی، پروتئین‌ها و DNA آسیب بزند.[۱۰][۱۲]

اما مسئله اینجاست که این یافته‌ها در همه مطالعات تکرار نشده‌اند و در بسیاری از تحقیقات، دوز یا شرایط مواجهه با محیط واقعی زندگی انسان تفاوت دارد. به همین دلیل، وجود یک اثر در سطح سلولی یا حیوانی لزوماً به معنای وجود یک بیماری قابل‌اندازه‌گیری در انسان نیست.[۱][۲]

درباره ۵G چه تفاوتی وجود دارد؟

شبکه‌های ۵G می‌توانند از طیف وسیعی از فرکانس‌ها استفاده کنند؛ برخی از آنها مشابه یا نزدیک به فرکانس‌های نسل‌های قبلی تلفن همراه هستند و برخی دیگر در محدوده فرکانس‌های بالاتر قرار دارند.

در فرکانس‌های بسیار بالا یا موج میلی‌متری، عمق نفوذ انرژی در بافت کمتر است و بخش عمده جذب در لایه‌های سطحی پوست رخ می‌دهد.[۷][۱۳]

مرورهای علمی درباره مواجهه‌های کم‌شدت بالاتر از ۶ گیگاهرتز تاکنون شواهد قابل‌اتکایی برای ایجاد اختلالات سیستمیک، بیماری‌های نورودژنراتیو یا سرطان در سطح مواجهه‌های معمول پیدا نکرده‌اند.[۱]

در عین حال، بعضی مطالعات آزمایشگاهی در ارگانیسم‌های ساده‌تر یا مدل‌های سلولی، تغییراتی مانند استرس اکسیداتیو یا بی‌ثباتی ژنومی را گزارش کرده‌اند.[۱۴] اما محدودیت‌هایی مانند دوزیمتری ضعیف، شدت مواجهه بالا و نبود تکرار مستقل باعث شده است این مطالعات به‌تنهایی مبنای نتیجه‌گیری درباره خطر واقعی برای انسان نباشند.[۱]

«حساسیت به امواج» چه می‌شود؟

برخی افراد گزارش می‌کنند که در نزدیکی مودم، دکل مخابراتی یا تلفن همراه دچار سردرد، خستگی، تپش قلب، اختلال تمرکز یا سایر علائم می‌شوند. این وضعیت گاهی با عنوان «electromagnetic hypersensitivity» یا حساسیت بیش از حد به میدان‌های الکترومغناطیسی توصیف می‌شود.

وجود و واقعی بودن علائم گزارش‌شده افراد محل تردید نیست، اما مطالعات دوسوکور تاکنون نتوانسته‌اند نشان دهند که این علائم به‌طور قابل‌اعتماد و تکرارپذیر با وجود واقعی RF-EMF همبستگی علّی دارند.[۲]

به بیان دیگر، فرد ممکن است علائم واقعی تجربه کند، اما شواهد فعلی نشان نمی‌دهند که امواج وای‌فای یا تلفن همراه لزوماً علت مستقیم آنها باشند.

چرا با وجود این نتایج، بحث علمی هنوز ادامه دارد؟

زیرا پژوهش در این حوزه کاملاً بسته نشده است.

برخی پژوهشگران و گروه‌های علمی معتقدند یافته‌های حیوانی و سلولی درباره استرس اکسیداتیو، عملکرد تولیدمثلی و تومورها نیازمند احتیاط بیشتر و بازنگری استانداردها هستند.[۷][۸][۱۵]

در مقابل، مرورهای مبتنی بر شواهد انسانی و ارزیابی‌های جمعیتی تأکید می‌کنند که در سطح مواجهه‌های واقعی، رابطه علّیِ ثابت و تکرارپذیری میان RF-EMF و سرطان یا بیماری‌های مزمن اثبات نشده است.[۱][۲][۴]

این اختلاف دیدگاه بیشتر بر سر نحوه تفسیر مطالعات آزمایشگاهی و میزان تعمیم آنها به انسان است، نه بر وجود یک موج قطعی و اثبات‌شده بیماری ناشی از وای‌فای یا ۵G.

نتیجه‌گیری

ادعای اینکه امواج وای‌فای و ۵G در شرایط معمول زندگی باعث سرطان، ناباروری یا مجموعه‌ای از بیماری‌های مزمن می‌شوند، بر اساس شواهد فعلی اثبات نشده است.

مطالعات انسانی و مرورهای اپیدمیولوژیک بزرگ تاکنون افزایش مشخصی در خطر سرطان مرتبط با مواجهه‌های معمول نشان نداده‌اند. درباره ناباروری نیز برخی مطالعات حیوانی و آزمایشگاهی تغییراتی در پارامترهای اسپرم گزارش کرده‌اند، اما کیفیت و قابلیت تعمیم این شواهد به انسان محدود است.

از نظر فیزیکی نیز RF-EMF مورد استفاده در وای‌فای و ۵G، غیریون‌ساز است و با پرتوهای یون‌ساز مانند اشعه ایکس تفاوت بنیادی دارد.

این به معنای آن نیست که همه پرسش‌ها درباره RF-EMF پاسخ قطعی گرفته‌اند. مطالعه اثرات بلندمدت، فناوری‌های جدید و گروه‌های مختلف جمعیتی همچنان ادامه دارد. اما بر مبنای مجموعه شواهد فعلی، ادعای قطعی «وای‌فای و ۵G باعث سرطان و ناباروری می‌شوند» فراتر از چیزی است که داده‌های علمی پشتیبانی می‌کنند.

منابع

1. Karipidis K, Mate R, Urban D, Tinker R, Wood A. 5G mobile networks and health—a state-of-the-science review of the research into low-level RF fields above 6 GHz. Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology. 2021;31:585–۶۰۵. doi:10.1038/s41370-021-00297-6
2. Dongus S, Jalilian H, Schuermann D, Roosli M. Health effects of WiFi radiation: a review based on systematic quality evaluation. Critical Reviews in Environmental Science and Technology. 2021;52:3547–۳۵۶۶. doi:10.1080/10643389.2021.1951549
3. Jangid P, Rai U, Ahmed S, Singh SK, Singh R. Non-Thermal Biological Effects of Radiofrequency Electromagnetic Radiation: Mechanistic Insights into Male Reproductive Vulnerability in the Era of Ubiquitous Exposure. Reproductive Toxicology. 2025;109087. doi:10.1016/j.reprotox.2025.109087
4. Grimes DR. Radiofrequency Radiation and Cancer: A Review. JAMA Oncology. 2021. doi:10.1001/jamaoncol.2021.5964
5. Makarov V. Biological effects of radiofrequency and microwave radiation. Journal of Radio Electronics. 2026. doi:10.30898/1684-1719.2026.5.9
6. Karipidis K, et al. داده‌های اپیدمیولوژیک و بررسی بروز تومورهای مغزی در جمعیت، در همان مرور علمی منبع شماره ۱.
7. Belyaev I, Blackman C, Chamberlin K, et al. Scientific evidence invalidates health assumptions underlying the FCC and ICNIRP exposure limit determinations for radiofrequency radiation: implications for 5G. Environmental Health. 2022;21. doi:10.1186/s12940-022-00900-9
8. Melnick RL, Moskowitz JM, Héroux P, et al. The WHO-commissioned systematic reviews on health effects of radiofrequency radiation provide no assurance of safety. Environmental Health. 2025;24. doi:10.1186/s12940-025-01220-4
9. Cordelli E, Ardoino L, Benassi B, et al. Effects of radiofrequency electromagnetic field exposure on male fertility: A systematic review of experimental studies on non-human mammals and human sperm in vitro. Environment International. 2024;185:108509. doi:10.1016/j.envint.2024.108509
10. Kaur P, Rai U, Singh R. Genotoxic Risks to Male Reproductive Health from Radiofrequency Radiation. Cells. 2023;12. doi:10.3390/cells12040594
11. Jaffar F, Osman K, Ismail NH, Chin K, Ibrahim SF. Adverse Effects of Wi-Fi Radiation on Male Reproductive System: A Systematic Review. Tohoku Journal of Experimental Medicine. 2019;248(3):169–۱۷۹. doi:10.1620/tjem.248.169
12. Kesari K, Agarwal A, Henkel R. Radiations and male fertility. Reproductive Biology and Endocrinology. 2018;16. doi:10.1186/s12958-018-0431-1
13. Miller AB, Sears ME, Morgan LL, et al. Risks to Health and Well-Being From Radio-Frequency Radiation Emitted by Cell Phones and Other Wireless Devices. Frontiers in Public Health. 2019;7. doi:10.3389/fpubh.2019.00223
14. Cappucci U, Casale AM, Proietti M, et al. WiFi Related Radiofrequency Electromagnetic Fields Promote Transposable Element Dysregulation and Genomic Instability in Drosophila melanogaster. Cells. 2022;11. doi:10.3390/cells11244036
15. Di Ciaula A. Towards 5G communication systems: Are there health implications? International Journal of Hygiene and Environmental Health. 2018;221(3):367–۳۷۵. doi:10.1016/j.ijheh.2018.01.011