آمپول لاغری استفاده کنیم یا نه؟

چقدر باید نگران عوارض بلندمدت آمپول‌های لاغری باشیم؟

مقدمه و بیان مسئله

در سال‌های اخیر، استفاده از آمپول‌های لاغری در ایران نیز بسیار مورد توجه قرار گرفته است. داروهایی که در اصل برای درمان دیابت و چاقی توسعه یافته‌اند، حالا به یکی از پرطرفدارترین روش‌های دارویی کاهش وزن تبدیل شده‌اند. تبلیغات گسترده در شبکه‌های اجتماعی، کاهش وزن قابل‌توجه بعضی مصرف‌کنندگان و دسترسی روزافزون به این داروها باعث شده افراد بیشتری به فکر استفاده از آنها بیفتند.

اما در کنار محبوبیت این داروها، یک نگرانی جدی هم وجود دارد: اگر این آمپول‌ها ماه‌ها یا سال‌ها مصرف شوند، چه عوارضی ممکن است ایجاد کنند؟ آیا عوارضی که امروز بیشتر به شکل تهوع و مشکلات گوارشی دیده می‌شوند، در آینده به مشکلات جدی‌تری تبدیل خواهند شد؟ و اصلاً اطلاعات پزشکی موجود تا چه اندازه می‌تواند درباره مصرف بسیار طولانی‌مدت این داروها به ما اطمینان بدهد؟

برای پاسخ به این پرسش‌ها، نتایج کارآزمایی‌های بالینی، مرورهای نظام‌مند و مطالعات دنیای واقعی درباره داروهای خانواده GLP-1 و داروهای دوگانه GIP/GLP-1 را بررسی می‌کنیم.

نتایج شواهد

شایع‌ترین عوارض، گوارشی هستند

بخش عمده عوارض گزارش‌شده برای داروهایی مانند سماگلوتاید، لیراگلوتاید و تیرزپاتاید مربوط به دستگاه گوارش است. تهوع، استفراغ، اسهال، یبوست و احساس پری معده از شایع‌ترین مشکلات مصرف‌کنندگان هستند. مرور مطالعات بالینی نشان می‌دهد که بسته به نوع دارو، دوز و جمعیت مورد مطالعه، حدود ۴۷ تا ۸۴ درصد مصرف‌کنندگان حداقل یک عارضه گوارشی را تجربه می‌کنند.[۱][۲][۳]

این آمار در نگاه اول بالا به نظر می‌رسد، اما بیشتر این عوارض خفیف تا متوسط هستند و معمولاً در دوره افزایش تدریجی دوز دارو بیشتر دیده می‌شوند. در بسیاری از بیماران، شدت این علائم با ادامه درمان کاهش پیدا می‌کند.[۱][۲]

در مطالعه ای که اثر سماگلوتاید ۲.۴ میلی‌گرمی را طی دو سال بررسی کرد، ۸۲.۲ درصد دریافت‌کنندگان سماگلوتاید یک عارضه گوارشی گزارش کردند، در حالی که این رقم در گروه دارونما ۵۳.۹ درصد بود. با این حال تنها ۵.۹ درصد افراد مصرف دارو را به دلیل عوارض جانبی متوقف کردند.[۴]

مطالعه ای دیگر نیز نشان داد که در مصرف تیرزپاتاید، همانند سماگلوتاید، بیشتر عوارض گوارشی در مرحله افزایش دوز رخ می‌دهند و الگوی کلی عوارض این دو دارو مشابه است.[۵]

عوارض جدی در مطالعات بالینی نادر بوده‌اند

موضوع مهم‌تر این است که آیا مصرف این داروها باعث افزایش قابل توجه عوارض خطرناک یا تهدیدکننده زندگی می‌شود یا خیر.

مرور کارآزمایی‌های بالینی نشان داده است که تا مدت پیگیری موجود، میزان عوارض جدی در مصرف‌کنندگان داروهای GLP-1 به‌طور واضح و معناداری بیشتر از گروه‌های کنترل نبوده است.[۱][۶]

یکی از مهم‌ترین داده‌های بلندمدت موجود از مطالعه ای به دست آمده است. در این مطالعه بیش از ۱۷ هزار فرد دارای اضافه‌وزن یا چاقی، اما بدون دیابت، تا حدود چهار سال پیگیری شدند. نتایج نشان داد سماگلوتاید نه‌تنها با افزایش کلی عوارض جدی همراه نبود، بلکه میزان حوادث عمده قلبی‌عروقی را حدود ۲۰ درصد کاهش داد.[۷]

البته چهار سال برای ارزیابی یک دارویی که ممکن است برخی افراد دهه‌ها مصرف کنند، دوره بسیار طولانی محسوب نمی‌شود. بنابراین درباره پیامدهای مصرف ۱۰، ۱۵ یا ۲۰ ساله هنوز داده‌های کافی وجود ندارد.

بیماری‌های کیسه صفرا کمی بیشتر دیده می‌شوند

یکی از عوارضی که در مطالعات با داروهای GLP-1 بیشتر مورد توجه قرار گرفته، سنگ کیسه صفرا و سایر مشکلات صفراوی است. برخی بررسی‌ها نشان می‌دهند این مشکلات در مصرف‌کنندگان این داروها اندکی بیشتر از گروه دارونما مشاهده می‌شود.[۲][۶]

با این حال، بخشی از این افزایش خطر احتمالاً به خودِ کاهش سریع وزن مربوط است؛ زیرا کاهش وزن شدید، مستقل از نوع درمان، می‌تواند احتمال تشکیل سنگ کیسه صفرا را افزایش دهد.[۲]

درباره پانکراتیت و سرطان پانکراس هنوز شواهد قطعی از افزایش خطر وجود ندارد

التهاب حاد پانکراس یا پانکراتیت یکی از نگرانی‌هایی است که از سال‌های نخست عرضه داروهای GLP-1 مطرح شده است.

با وجود این نگرانی، مطالعات بزرگ و مرورهای جدید تاکنون افزایش واضح و سازگاری در خطر پانکراتیت یا سرطان پانکراس نشان نداده‌اند.[۸][۹] این موضوع به معنای غیرممکن بودن چنین عوارضی نیست؛ بلکه شواهد موجود فعلاً نشان نمی‌دهد که این خطر در جمعیت مصرف‌کنندگان به شکلی چشمگیر افزایش یافته باشد.

به دلیل نادر بودن این عوارض، بررسی دقیق آنها نیازمند داده‌های بسیار بزرگ و پیگیری طولانی‌تر است.

کند شدن تخلیه معده در بعضی شرایط اهمیت پزشکی پیدا می‌کند

یکی از اثرات اصلی داروهای GLP-1، کند کردن تخلیه معده است. همین مکانیسم به ایجاد احساس سیری و کاهش مصرف غذا کمک می‌کند، اما در بعضی بیماران می‌تواند باعث باقی ماندن غذا در معده برای مدت طولانی‌تر شود.[۲]

این موضوع به‌خصوص پیش از جراحی و بیهوشی اهمیت دارد، زیرا باقی‌ماندن محتویات معده ممکن است خطر برگشت محتویات و ورود آن به دستگاه تنفسی را افزایش دهد. به همین دلیل مصرف این داروها باید پیش از اعمال جراحی یا بیهوشی به پزشک و متخصص بیهوشی اطلاع داده شود تا بر اساس شرایط بیمار تصمیم‌گیری شود.[۲]

کم‌آبی می‌تواند در موارد نادر به کلیه آسیب بزند

خود دارو معمولاً مستقیماً کلیه را تخریب نمی‌کند، اما تهوع، استفراغ یا اسهال طولانی‌مدت می‌تواند باعث کم‌آبی شود. کاهش شدید حجم مایعات بدن نیز در برخی بیماران، به‌خصوص افراد مستعد، ممکن است به آسیب حاد کلیه منجر شود.[۱۰]

بنابراین استفراغ یا اسهال شدید و مداوم، کاهش محسوس مصرف مایعات یا کم‌شدن حجم ادرار از علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.

عوارض دارو در «دنیای واقعی» می‌تواند بیشتر باعث قطع درمان شود

شرایط کارآزمایی بالینی با زندگی روزمره متفاوت است. در مطالعات دنیای واقعی، درصد قابل توجهی از مصرف‌کنندگان طی سال نخست دارو را قطع می‌کنند. بعضی مطالعات میزان قطع درمان را حدود ۲۰ تا ۵۰ درصد گزارش کرده‌اند.[۱۰][۱۱]

مشکلات گوارشی یکی از دلایل قطع درمان است، اما هزینه دارو، دسترسی و دشواری ادامه طولانی‌مدت درمان نیز نقش مهمی دارند.[۱۰][۱۱]

افزایش تدریجی دوز، مصرف وعده‌های کوچک‌تر و تغییر در نوع و حجم غذا می‌تواند تحمل عوارض گوارشی را برای بسیاری از بیماران آسان‌تر کند.[۲][۱۰]

قطع آمپول معمولاً به معنی پایان مشکل چاقی نیست

یکی دیگر از موضوعات مهم درباره این داروها این است که اثر آنها عمدتاً تا زمانی ادامه دارد که درمان ادامه پیدا کند.

مطالعات نشان داده‌اند که پس از قطع سماگلوتاید، تیرزپاتاید و سایر داروهای مشابه، بخش قابل توجهی از وزن کاهش‌یافته دوباره برمی‌گردد.[۹][۱۲] یک مرور مطالعات، میانگین بازگشت وزن پس از قطع سماگلوتاید یا تیرزپاتاید را حدود ۹.۷ کیلوگرم گزارش کرده است.[۱۲]

همزمان با بازگشت وزن، بخشی از بهبودهای فشار خون، قند خون و سایر شاخص‌های متابولیک نیز ممکن است کاهش پیدا کند.[۹][۱۲]

این مسئله نشان می‌دهد که داروهای GLP-1 بیشتر باید به‌عنوان بخشی از مدیریت مزمن چاقی در نظر گرفته شوند، نه یک دوره کوتاه درمان که پس از آن مشکل برای همیشه برطرف شود.

مهم‌ترین ابهام: هنوز داده چندده‌ساله نداریم

تا امروز داده‌های بالینی نسبتاً اطمینان‌بخشی برای مصرف چندماهه تا چندساله این داروها وجود دارد. عوارض شایع عمدتاً گوارشی‌اند و عوارض جدی در کارآزمایی‌های موجود نادر بوده‌اند.[۱][۶][۷]

اما نسل جدید داروهای کاهش وزن هنوز آن‌قدر طولانی استفاده نشده‌اند که بتوان با اطمینان درباره مصرف چند دهه‌ای آنها قضاوت کرد. عوارض بسیار نادر ممکن است تنها زمانی مشخص شوند که میلیون‌ها نفر دارو را برای سال‌های طولانی مصرف کرده باشند.[۶][۱۱]

به همین دلیل، پایش عوارض پس از ورود دارو به بازار و مطالعات طولانی‌مدت همچنان اهمیت زیادی دارد.

نتیجه‌گیری

بر اساس شواهد فعلی، این تصور که «آمپول‌های لاغری حتماً در درازمدت عوارض خطرناک و ناشناخته ایجاد می‌کنند» پشتوانه علمی محکمی ندارد.

داروهای GLP-1 و GIP/GLP-1 عارضه بدون عارضه نیستند. تهوع، اسهال، استفراغ، یبوست و سایر مشکلات گوارشی بسیار شایع‌اند و در بعضی بیماران باعث قطع درمان می‌شوند. همچنین افزایش مختصر خطر مشکلات کیسه صفرا، کم‌آبی و برخی عوارض نادر باید مورد توجه قرار گیرد.[۱][۲][۶]

در مقابل، در کارآزمایی‌های بالینی چندساله تاکنون افزایش قابل توجهی در مجموع عوارض جدی مشاهده نشده و برای برخی بیماران، مزایایی مانند کاهش وزن پایدار در زمان مصرف و کاهش خطر حوادث قلبی‌عروقی گزارش شده است.[۷]

بنابراین در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، پروفایل ایمنی این داروها نسبتاً شناخته‌شده و قابل مدیریت است؛ اما درباره مصرف بسیار طولانی‌مدت ــ مثلاً بیش از یک دهه ــ هنوز اطلاعات کافی وجود ندارد.

در نتیجه نه می‌توان این داروها را «کاملاً بی‌خطر» دانست و نه شواهد فعلی از این ادعا حمایت می‌کنند که مصرف آنها الزاماً در آینده عوارض جدی ایجاد خواهد کرد. مصرف این داروها، به‌خصوص برای دوره‌های طولانی، بهتر است با تجویز و پایش پزشک انجام شود.

منابع

[۱] Moiz A, Filion K, Toutounchi H, et al. Efficacy and Safety of Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists for Weight Loss Among Adults Without Diabetes. Annals of Internal Medicine. 2025;178:199–۲۱۷. DOI: 10.7326/annals-24-01590

[2] Ghusn W, Hurtado M. Glucagon-like Receptor-1 agonists for obesity: Weight loss outcomes, tolerability, side effects, and risks. Obesity Pillars. 2024;12. DOI: 10.1016/j.obpill.2024.100127

[3] Müllertz ALO, Sandsdal RM, Jensen S, Torekov S. Potent incretin-based therapy for obesity: A systematic review and meta-analysis of the efficacy of semaglutide and tirzepatide on body weight and waist circumference, and safety. Obesity Reviews. 2024;25. DOI: 10.1111/obr.13717

[4] Garvey W, Batterham R, Bhatta M, et al. Two-year effects of semaglutide in adults with overweight or obesity: the STEP 5 trial. Nature Medicine. 2022;28:2083–۲۰۹۱. DOI: 10.1038/s41591-022-02026-4

[5] Aronne L, Horn DB, Le Roux CW, et al. Tirzepatide as Compared with Semaglutide for the Treatment of Obesity. New England Journal of Medicine. 2025. DOI: 10.1056/NEJMoa2416394

[6] Moll H, Frey E, Gerber P, et al. GLP-1 receptor agonists for weight reduction in people living with obesity but without diabetes: a living benefit–harm modelling study. eClinicalMedicine. 2024;73. DOI: 10.1016/j.eclinm.2024.102661

[7] Ryan D, Lingvay I, Deanfield J, et al. Long-term weight loss effects of semaglutide in obesity without diabetes in the SELECT trial. Nature Medicine. 2024;30:2049–۲۰۵۷. DOI: 10.1038/s41591-024-02996-7

[8] Ferrara F, Bazzani D, Crivelli B, et al. Progress and challenges in obesity pharmacotherapy: semaglutide as a milestone. Naunyn-Schmiedeberg’s Archives of Pharmacology. 2025;398:15257–۱۵۲۶۷. DOI: 10.1007/s00210-025-04319-0

[9] Quarenghi M, Capelli S, Galligani G, Giana A, Preatoni G. Weight Regain After Liraglutide, Semaglutide or Tirzepatide Interruption: A Narrative Review of Randomized Studies. Journal of Clinical Medicine. 2025;14. DOI: 10.3390/jcm14113791

[10] Alhamedi NM. Exploring Side Effects and Discontinuation Reasons of Glucagon-Like-Peptide-1 Agonist (Liraglutide, Semaglutide) for Weight Loss. Journal of Clinical Medical Research. 2025. DOI: 10.46889/jcmr.2025.6104

[11] Thomsen R, Mailhac A, Løhde JB, Pottegård A. Real-world evidence on the utilization, clinical and comparative effectiveness, and adverse effects of newer GLP-1RA-based weight-loss therapies. Diabetes, Obesity & Metabolism. 2025;27:66–۸۸. DOI: 10.1111/dom.16364

[12] Berg S, Stickle H, Rose SJ, Nemec EC. Discontinuing glucagon-like peptide-1 receptor agonists and body habitus: A systematic review and meta-analysis. Obesity Reviews. 2025;26. DOI: 10.1111/obr.13929