نتیجه بررسی: نیاز به توضیح بیشتر

آیا کودکانی که زیاد بازی می‌کنند اجتماعی‌تر می‌شوند؟

مقدمه و بیان مسئله

بازی یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های دوران کودکی است و می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد؛ از بازی خیالی و نقش‌آفرینی گرفته تا بازی در فضای باز، بازی‌های حرکتی، بازی انفرادی و بازی با همسالان. یکی از ادعاهای رایج این است که کودکانی که بیشتر بازی می‌کنند، در تعامل با دیگران نیز موفق‌تر و «اجتماعی‌تر» می‌شوند.

اما آیا صرفاً زیاد بازی کردن باعث افزایش مهارت‌های اجتماعی کودکان می‌شود؟ آیا نوع و کیفیت بازی اهمیت بیشتری از مدت زمان آن دارد؟ و مهم‌تر از همه، آیا شواهد علمی نشان می‌دهند که بازی مستقیماً باعث رشد شایستگی اجتماعی می‌شود، یا فقط میان این دو رابطه‌ای مشاهده شده است؟

برای پاسخ به این پرسش، نتایج پژوهش‌های مختلف درباره ارتباط بازی با مهارت‌های اجتماعی، همکاری، پذیرش از سوی همسالان و کیفیت روابط کودکان بررسی شده است.

نتایج شواهد

شواهد موجود در مجموع نشان می‌دهند که میان بازی، به‌ویژه بازی‌های اجتماعی و باکیفیت، و شایستگی اجتماعی کودکان ارتباط مثبتی وجود دارد. یک فراتحلیل شامل ۳۴ مطالعه نشان داد که میان بازی وانمودی یا خیالی و شایستگی اجتماعی کودکان ۳ تا ۸ سال رابطه مثبت وجود دارد. با این حال، بیشتر مطالعات واردشده در این بررسی مقطعی بودند؛ بنابراین نمی‌توان از این یافته به‌تنهایی نتیجه گرفت که بازی علت مستقیم افزایش مهارت‌های اجتماعی است.[۱]

مطالعات طولی نیز شواهدی در حمایت از این ارتباط ارائه کرده‌اند. در یک پژوهش، بازیگوشی کودکان با رشد بعدی برخی مهارت‌های جامعه‌پسند ارتباط داشت.[۲] همچنین یک مطالعه روی کودکان پیش‌دبستانی نشان داد زمان بیشتر بازی در فضای باز با برخی مهارت‌های اجتماعی، از جمله توانایی ابراز مناسب در تعامل و پیروی از قواعد اجتماعی، رابطه مثبت دارد.[۳]

با این حال، شواهد نشان می‌دهد که کیفیت و نوع بازی از صرفِ مقدار بازی مهم‌تر است. در فراتحلیل سال ۲۰۲۴، کیفیت بازی خیالی ارتباط قوی‌تری با شایستگی اجتماعی داشت و میزان بازی خیالی انفرادی نیز معمولاً ارتباط ضعیف‌تری با مهارت‌های اجتماعی نسبت به بازی خیالی اجتماعی نشان می‌داد.[۱]

یک مطالعه دیگر نیز نشان داد وقتی بزرگسالان به‌طور فعال به کودکان کمک می‌کنند تا بازی‌های نقش‌آفرینی اجتماعی باکیفیت‌تری داشته باشند، برخی پیامدهای اجتماعی مانند تنظیم رفتار، همکاری، معاشرت‌پذیری و کیفیت روابط با همسالان بهبود پیدا می‌کند. این اثر از حالتی که صرفاً وسایل بازی نقش‌آفرینی در اختیار کودکان قرار داده شود بیشتر بود.[۴]

نتایج یک پژوهش دیگر روی کودکان ۹ تا ۱۲ ساله نیز نشان داد فعالیت‌های حرکتی مبتنی بر بازی در قالب گروهی، در مقایسه با بازی انفرادی، تأثیر بیشتری بر بهبود مهارت‌های اجتماعی سازگارانه و کاهش رفتارهای خصمانه داشت.[۵]

مطالعاتی که بر تعامل مستقیم با همسالان تمرکز کرده‌اند نیز نشان می‌دهند که کودکانی که بیشتر در بازی اجتماعی مشارکت می‌کنند، معمولاً شایستگی اجتماعی بیشتری نشان می‌دهند؛ در مقابل، رفتارهای کناره‌گیرانه و عدم مشارکت در بازی اجتماعی با سطح پایین‌تر مهارت‌های اجتماعی همراه است.[۶]

کیفیت تعامل حین بازی نیز اهمیت زیادی دارد. تعاملات مثبت در بازی با پذیرش بیشتر از سوی همسالان و شکل‌گیری دوستی‌های متقابل مرتبط بوده‌اند، در حالی که بازی‌های آشفته، قطع‌شده یا همراه با اختلال در تعامل با پذیرش اجتماعی پایین‌تر ارتباط داشته‌اند.[۷]

برخی پژوهش‌ها همچنین نشان داده‌اند که بازی در گروه‌های کوچک‌تر و تعاملات طولانی‌تر با همسالان می‌تواند با شایستگی اجتماعی بیشتر همراه باشد. این یافته‌ها نشان می‌دهند آنچه احتمالاً بیش از «زیاد بازی کردن» اهمیت دارد، فرصت تعامل واقعی، مداوم و باکیفیت با دیگر کودکان است.[۸]

حتی بازی موازی، یعنی حالتی که دو کودک در کنار یکدیگر بازی می‌کنند بدون آنکه کاملاً در یک بازی مشترک درگیر باشند، ممکن است بخشی از مسیر رشد تعامل اجتماعی باشد. یک مطالعه شبکه‌ای نشان داد روابط شکل‌گرفته در بازی موازی می‌توانند در طول زمان به بازی اجتماعی میان همان کودکان تبدیل شوند.[۹]

در عین حال، همه انواع بازی الزاماً اثر یکسانی ندارند. برای مثال، درباره بازی‌های پرتحرک و کشتی‌گونه یا «rough-and-tumble play» نتایج بسته به سن کودکان متفاوت است و ممکن است در برخی سنین با پیامدهای مثبت و در برخی گروه‌ها با پیامدهای اجتماعی نامطلوب‌تری همراه باشد.[۸] همچنین برخی اشکال بازیگوشی مانند رفتارهای نمایشی یا مزاحم می‌توانند، به‌ویژه در برخی کودکان، با روابط ضعیف‌تر با معلم یا همسالان همراه باشند.[۲]

محدودیت مهم شواهد این است که بخش قابل توجهی از مطالعات، رابطه همزمان میان بازی و شایستگی اجتماعی را بررسی کرده‌اند. بنابراین این احتمال وجود دارد که کودکانی که از ابتدا مهارت‌های اجتماعی بیشتری دارند، بیشتر وارد بازی‌های اجتماعی شوند؛ یعنی جهت رابطه ممکن است برعکس یا دوطرفه باشد.[۱،۶] همچنین برخی یافته‌ها نشان می‌دهند ارتباط میان بازی خیالی و شایستگی اجتماعی با افزایش سن کودکان ضعیف‌تر می‌شود.[۱]

نتیجه‌گیری

شواهد علمی به‌طور نسبتاً منسجم نشان می‌دهند کودکانی که در بازی‌های اجتماعی، گروهی و باکیفیت مشارکت بیشتری دارند، معمولاً مهارت‌های اجتماعی بالاتری مانند همکاری، معاشرت‌پذیری، پذیرش از سوی همسالان و توانایی ایجاد روابط متقابل نشان می‌دهند.

با این حال، نمی‌توان به‌سادگی گفت «هرچه کودک بیشتر بازی کند، حتماً اجتماعی‌تر می‌شود». نوع بازی، کیفیت تعامل با همسالان، سن کودک و نحوه هدایت بازی اهمیت زیادی دارند. علاوه بر این، چون بسیاری از مطالعات مشاهده‌ای و مقطعی هستند، هنوز مشخص نیست چه میزان از این ارتباط ناشی از اثر مستقیم بازی است و چه میزان به این دلیل است که کودکان اجتماعی‌تر از ابتدا بیشتر وارد بازی‌های گروهی می‌شوند.

بنابراین، شواهد فعلی بیشتر از این گزاره حمایت می‌کنند که بازی اجتماعیِ باکیفیت و تعامل مثبت با همسالان با رشد مهارت‌های اجتماعی ارتباط دارد، نه اینکه صرفاً «زیاد بازی کردن» به‌تنهایی باعث اجتماعی‌تر شدن کودک شود.

منابع

1. Nat, M. S.-V. D., Van Der Wilt, F., Meeter, M., & Van Der Veen, C. (2024). The Value of Pretend Play for Social Competence in Early Childhood: A Meta-analysis. Educational Psychology Review, 36. https://doi.org/10.1007/s10648-024-09884-z
2. Van De Weitgraven, R. L., Jansen, B. R. J., Dekkers, T., & Fink, E. (2025). A longitudinal study investigating the association between social maturity, social preference and children’s perceptions of their playfulness. Scientific Reports, 15. https://doi.org/10.1038/s41598-025-09536-4
3. Hinkley, T., Brown, H., Carson, V., & Teychenne, M. (2018). Cross sectional associations of screen time and outdoor play with social skills in preschool children. PLoS ONE, 13. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0193700
4. Jaggy, A., Kalkusch, I., Bossi, C. B., Weiss, B., Sticca, F., & Perren, S. (2023). The impact of social pretend play on preschoolers’ social development: Results of an experimental study. Early Childhood Research Quarterly. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2023.01.012
5. Kordi, H., & Saemi, E. (2026). Individual vs. Group Setting Play-Based Movement in Physical Education: Differential Effects on Social and Cognitive Development in Primary School Children. Perceptual and Motor Skills. https://doi.org/10.1177/00315125261423434
6. Fung, W.-K., & Chung, K. (2024). Interrelationships among parental play belief, household playfulness, school play behaviors, and social competence of kindergarten children. Journal of Leisure Research, 55, 546–۵۶۶. https://doi.org/10.1080/00222216.2023.2297251
7. Coelho, L., Torres, N., Fernandes, C., & Santos, A. J. (2017). Quality of play, social acceptance and reciprocal friendship in preschool children. European Early Childhood Education Research Journal, 25, 812–۸۲۳. https://doi.org/10.1080/1350293x.2017.1380879
8. Veiga, G., Leng, W. D., Cachucho, R., Ketelaar, L., Kok, J., Knobbe, A., Neto, C., & Rieffe, C. (2016). Social Competence at the Playground: Preschoolers During Recess. Infant and Child Development, 26. https://doi.org/10.1002/icd.1957
9. Neal, J., Neal, Z. P., Brutzman, B., & Durbin, C. (2024). Understanding the developmental transition between parallel and social play during preschool: A multiplex social network analysis. Developmental Psychology. https://doi.org/10.1037/dev0001837