نتیجه بررسی: نادرست

آیا هنگام آلودگی هوای شهر، هوای داخل منزل تمیزتر است؟

بیان مسئله

آلودگی هوا در شهرهای بزرگ یکی از دغدغه‌های مهم سلامت است و بسیاری تصور می‌کنند در روزهای آلوده بودن هوا، ماندن در داخل ساختمان‌ها باعث بهره‌مندی از هوایی پاک‌تر می‌شود. این موضوع اما مستلزم بررسی علمی است. مطالعه‌های جامع نشان می‌دهند بخش بزرگی از مواجهه‌ افراد با ذرات معلق در واقع در فضای داخل رخ می‌دهد. به‌طور متوسط حدود ۹۰درصد وقت افراد داخل ساختمان‌ها می‌گذرد و غلظت برخی آلاینده‌ها در این فضاها ممکن است ۲ تا ۵ برابر هوای بیرون باشد (۱-۳). از این رو، منابع آلاینده در محیط داخلی (مثل سوختن سوخت در بخاری یا اجاق، دود سیگار، مواد شوینده و حتی مبلمان جدید) نیز غلظت آلاینده‌های هوا را افزایش می‌دهند (۲، ۳).

«فکت‌نامه سلامت» با استفاده از منابع علمی معتبر به بررسی دقیق این پرسش پرداخت: آیا در شرایط آلودگی شدید شهر، هوای داخل منزل واقعا پاک‌تر است یا خیر.

یافته‌ها

نفوذ آلودگی بیرونی به داخل

آلودگی هوای شهر (مانند ذرات ریز ناشی از ترافیک یا دود کارخانجات) از طریق منافذ ساختمان‌ها، درزها، و باز شدن پنجره و درب وارد فضای داخلی می‌شود. میزان این نفوذ به ویژگی‌های ساختمان و نحوه تهویه بستگی دارد (۴ ،۷). طراحی سازه‌ای ساختمان (عایق‌بندی دیوارها، وضعیت درزها) و رفتار ساکنان (مدت زمان باز بودن پنجره‌ها، استفاده از حالت بازیافت هوای سیستم تهویه) نقش مهمی در این نفوذ دارند (۴، ۷). در یک مطالعه در شانگهای، چین، نسبت غلظت PM2.5 داخل به بیرون در فصل پاییز و زمستان به‌طور متوسط ۰.۹۸ گزارش شد؛ یعنی تقریبا برابر بود (۵). ضریب نفوذ ذرات بین ۰.۵۱ و ۱.۱۶ متغیر بود (۵)؛ به این معنی که معمولاً فقط بخشی از آلودگی بیرونی وارد داخل می‌شود. وقتی نسبت I/O<1 باشد، یعنی غلظت داخل کمتر از بیرون است. در برخی شهرها (مثل Xi’an در چین) این نسبت متوسط پایین (≈۰.۷۲) گزارش شده، اما در برخی مناطق (مثل شانگهای) به‌دلیل منابع داخلی قوی‌تر، بالاتر از ۱ بوده است (۵، ۶).

شواهد میدانی از شهرهای بزرگ

مطالعات انجام‌شده در شهرهای آلوده نشان می‌دهند عموما غلظت ذرات داخل کمتر از بیرون است. برای مثال، در مطالعه‌ای در پکن، میانگین غلظت PM2.5 خارج ۵۸ میکروگرم/متر مکعب و داخل ۳۴ میکروگرم/متر مکعب بود و میانه نسبت I/O حدود ۰.۶۲ گزارش شد (۶). همبستگی بین آلودگی داخل و خارج بسیار قوی بود (r≥۰.۹۰) و داده‌های بیرون حدود ۸۴٪ تغییرات داخل را توضیح می‌دادند (۶). در دیگر مطالعات نیز نتایج مشابهی دیده شد. در تحقیقی در تهران، میانگین نسبت PM2.5 داخل/خارج حدود ۰.۷۵ بود (۸). مطالعه‌ای در بانکوک نشان داد در دوره‌های مه‌دود سهم زیادی از منازل (حدود ۹۴٪) غلظت PM2.5 داخل‌شان کمتر از بیرون بود [I/O<1] (۷). برخی مطالعات در دیگر کشورها نشان می‌دهند رابطه آلودگی داخل و خارج گاهی ضعیف است. مثلاً در تحقیقی جامع در نیجریه، همبستگی بین غلظت PM داخل و خارج ضعیف گزارش شد (R²≈۰.۰۴۹) (۹). این یافته‌ها نشان می‌دهند در بیشتر موارد غلظت ذرات PM در داخل منازل شهری کمتر از فضای بیرون است، اما منابع داخلی می‌توانند کیفیت هوا را به میزان قابل توجهی تغییر دهند.

منابع داخلی آلودگی و دیگر عوامل مؤثر

منابع داخلی ساختمان نقش مهمی در کیفیت هوا دارند. EPA تأکید می‌کند که بیشتر آلاینده‌های داخل منزل از منابع داخلی نشأت می‌گیرند (۲، ۳)؛ دود سیگار، بخاری‌های چوبی یا گازی، آشپزی با شعله باز و حتی انواع ریخت‌وپاش در منزل می‌توانند ذرات معلق و گازهای سمی را تولید کنند. تغییرات رفتاری ساکنان (مثل روشن کردن فن تهویه هنگام پخت‌وپز یا نگهداری فیلترهای هوا) نیز به کاهش یا افزایش آلاینده‌ها کمک می‌کند (۴، ۷). برخی مطالعات نشان داده‌اند که حتی در شرایط آلودگی شدید بیرون، اگر ساختمان تهویه خوبی داشته باشد و منابع داخلی کنترل شوند، غلظت داخل به میزان محسوسی کمتر باقی می‌ماند، اما در صورت وجود فعالیت‌های پرمنبع آلودگی (مانند پخت‌وپز با روغن زیاد یا سیگار کشیدن داخل)، آلودگی داخل حتی می‌تواند از بیرون بیشتر شود (۳، ۱۰).

توصیه‌های سلامت

سازمان‌های سلامت توصیه می‌کنند در روزهای با آلودگی شدید هوا، اقدامات محافظتی زیر را انجام دهیم تا آلودگی داخل به حداقل برسد (۱۰):‌

1. بستن پنجره‌ها و درها: بهتر است پنجره‌ها و درها بسته باشند و سیستم تهویه را در حالت بازیافت قرار دهیم.
2. استفاده از فیلترهای کارآمد: نصب فیلترهای هوای با راندمان بالا (مثلاً MERV13 یا HEPA) روی سیستم‌های تهویه یا استفاده از دستگاه تصفیه‌کننده هوا، می‌تواند ذرات معلق ریز را از هوا حذف کند.
3. کاهش فعالیت‌های آلوده‌کننده داخلی: سیگار نکشیدن، استفاده از هود هنگام آشپزی، کاهش استفاده از شمع و بخورهای پر دود.
4. هوادهی دوره‌ای: زمانی که کیفیت هوای بیرون بهبود می‌یابد، می‌توان برای تهویه هوای داخل، پنجره‌ها را باز کرد.

آیا استفاده از ماسک در شرایط آلودگی هوا واقعا موثر است؟

نتیجه‌گیری

ادعای «هوای داخل منزل هنگام آلودگی هوای شهر همواره پاک‌تر است» به‌طور مطلق درست نیست. بهترین روش کاهش قرارگیری در معرض آلودگی، ترکیبی از بستن پنجره‌ها و استفاده از فیلتر، همراه با کاهش منابع آلاینده داخلی است.

منابع

[۱] Ilacqua V. et al. Survey of residential indoor particulate matter measurements 1990–۲۰۱۹. Indoor Air. 2022;32(7):e13057.

[2] U.S. Environmental Protection Agency. Report on the Environment – Indoor Air Quality. (EPA report).

[3] Rebuli ME et al. Indoor air pollution and airway health. Journal of Allergy and Clinical Immunology. 2024;153(4):1325–۱۳۴۴.

[۴] Shi J. et al. Field analysis of PM2.5 infiltration factor and determinants of indoor exposures in residential buildings within a mega-city in southern China. Atmospheric Environment. 2025;360:114993.

[5] Zhang W. et al. Effects of indoor activities and outdoor penetration on PM2.5 and associated organic/elemental carbon at residential homes in four Chinese cities during winter. Science of The Total Environment. 2020;723:138023.

[6] Huang L. et al. Characterizing the Indoor-Outdoor Relationship of Fine Particulate Matter in Non-Heating Season for Urban Residences in Beijing. PLoS One. 2015;10(9):e0138559.

[7] Kliengchuay W. et al. Seasonal analysis of indoor and outdoor ratios of PM2.5 and PM10 in Bangkok and Chiang Mai: A comparative study of haze and non-haze episodes. Environmental Pollution. 2025.

[8] Oroji B. et al. Assessment of Indoor/Outdoor Particulate Matter in Residential Buildings: Tehran Metropolis, Iran. Geofís Int. 2023;62(3):1714–۱۷۲۵.

[۹] Jelili MO et al. Comparative analysis of indoor and outdoor particulate matter concentrations and air quality in Ogbomoso, Nigeria. Journal of Health and Pollution. 2020;10(28):201205.

[10] U.S. Environmental Protection Agency. Wildfires and Indoor Air Quality. EPA guidance/factsheet. 2023.