اسکوپلامین چیست و شایعات در مورد آن تا چه اندازه صحت دارند؟
بیان مسئله
هر روزه داروهای مختلفی در منازل و مراکز درمانی نگهداری میشوند، اما یکی از سوالهای پرتکرار آن است که، دارویی که تاریخ مصرف آن گذشته، هنوز بیخطر و مؤثر است؟ این پرسش ساده، اما حیاتی، ابعاد گستردهای دارد و هم شامل سلامت فردی و درمان بیماریها میشود و هم به مسائل سلامت عمومی و محیط زیست میپردازد. داروهای منقضی، بسته به نوع، شکل دارویی و شرایط نگهداری، ممکن است تغییر کنند و تاثیرشان متفاوت شوند. این موضوع هم فرصتها و هم خطراتی را به همراه دارد.
در این مطلب، «فکتنامه سلامت» در نظر دارد به بررسی دقیق این پرسش بپردازد و جنبههای مختلف مصرف داروهای تاریخگذشته را ارزیابی کند.
روش کار
نخست با روش PICO، واژگان کلیدی را از قبیل Expired drugs؛ Drug efficacy؛ Drug stability و Adverse effects استخراج کرده و پساز یافتن MeSH terms در پایگاه اطلاعاتی PubMed، به جستوجوی مقالات پرداختیم.
قطرهها و شربتها فقط تا یک ماه پساز باز کردن قابل استفادهاند.
مصرف داروی تاریخگذشته
براساس موضع رسمی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، استفاده از داروهای تاریخمصرفگذشته میتواند خطرناک و غیرقابلپیشبینی باشد. تاریخ انقضا نشان میدهد که سازنده فقط تا آن زمان میتواند اثربخشی، بیخطر بودن و پایداری شیمیایی دارو را تضمین کند. پس از آن، ممکن است دارو قدرت اثر خود را از دست داده یا مواد تجزیهای را تولید کند که احتمال عوارض ناخواسته را افزایش میدهند.
FDA تأکید میکند که شرایط نگهداری (گرما، رطوبت، نور) دارو میتواند سرعت تجزیه دارو را بیشتر کند، بهخصوص برای داروهای مایع، تزریقی، قطره چشم، آنتیبیوتیکهای خاص، واکسنها و انسولین. این سازمان توصیه میکند اگر دارویی ضروری نیست، نسخه تاریخگذشته مصرف نشود و بهتر است به صورت ایمن دور ریخته شود (۱).
راستیآزمایی: مصرف تخممرغ تاریخگذشته خطری برای سلامت ندارد.
مرز باریک میان خطر و نجات
از سوی دیگر، بررسی علمی جدید روی داروهای احیاء در شرایط بحرانی، مانند اپینفرین، آتروپین، لیدوکائین و داروهایی که در احیای قلبی-ریوی بهکار میروند، نشان داد در موقعیتهای اورژانسی که داروی جایگزین وجود ندارد، استفاده از داروی تاریخگذشته ممکن است بهتر از عدم استفاده از آن باشد. این مطالعات نشان دادند که برخی از این داروها، حتی پساز گذشت زمان انقضا، هنوز تا حد قابلتوجهی اثر خود را حفظ میکنند، اما این موضوع برای همه داروها صادق نیست و مقدار کاهش اثر، متغیر است (۲).
پشت پرده تاریخ مصرف دارو: افسانه یا واقعیت؟
نتایج مرورهای منتشرشده نشان میدهند که داشتن نگاه مطلق به تاریخ مصرف دارو همیشه درست نیست و بسیاری از داروهای جامد، مانند قرصها و کپسولها، در صورت نگهداری صحیح، میتوانند برای سالها پساز تاریخ انقضا همچنان بخش قابلتوجهی از تاثیر درمانی خود را حفظ کنند. در عین حال، مصرف داروهای منقضی همیشه گزینهای بیخطر نیستند، بهخصوص برای داروهای حساس مانند داروهای مایع، تزریقی، انسولین، نیتروگلیسرین و قطرههای چشمی که احتمال کاهش شدید اثربخشی یا ایجاد ترکیبات تخریبی مضر در آنها بیشتر است. از دید برخی پژوهشگران، بخشی از تعیین تاریخ مصرف کوتاهتر میتواند تحت تأثیر عوامل اقتصادی و سیاستهای صنعتی باشد، و نه صرفاً دلایل علمی. با این حال، تصمیم درباره استفاده از داروی تاریخگذشته باید با توجه به نوع دارو، شرایط نگهداری، نیاز بالینی و دسترسپذیری جایگزین انجام شود و نمیتوان یک حکم قطعی و مشترک را برای همه داروها صادر کرد (۳، ۴).
راستیآزمایی: دست دادن و روبوسی کردن با فرد مبتلا به زگیل تناسلی باعث انتقال ویروس HPV میشود.
مدیریت داروهای تاریخگذشته؛ فراتر از یک تصمیم ساده
دستورالعمل سازمان جهانی بهداشت (WHO) تأکید میکند که مدیریت داروهای تاریخگذشته فقط یک موضوع درمانی نیست، بلکه یک مسئله مهم سلامت عمومی، زیستمحیطی و اقتصادی محسوب میشود. داروهای تاریخگذشته یا بدون استفاده، اگر به شکل نامناسبی دور ریخته شوند، باعث آلودگی خاک و منابع آبی، آسیب به حیوانات و انسانها و سوءمصرف دارویی میشوند. این دستورالعمل، روشهای استاندارد و بیخطر را برای دفع ایمن داروها معرفی میکند، از جمله بازگرداندن به مراکز مجاز جمعآوری دارو، سوزاندن کنترلشده در دمای بالا، دفن ایمن و مدیریت تخصصی داروهای خطرناک، مانند داروهای سرطان، آنتیبیوتیکهای تزریقی، و داروهای بیهوشی.
WHO تأکید میکند که در شرایط بحرانهای انسانی و بلایای طبیعی، انبار داروهای تاریخگذشته میتواند چالش بزرگی را ایجاد کند و باید سیستم کارآمدی برای مدیریت داروهای مازاد و منقضی وجود داشته باشد. آموزش عمومی درباره روش صحیح دورریزی داروها و جلوگیری از نگهداری بیمورد داروهای بلااستفاده در منزل از اقدامات کلیدی برای کاهش خطرات ناشی از مصرف ناخواسته یا مسمومیت دارویی است. این راهنما، نقش مهمی در ارتقای سطح ایمنی بیماران، پیشگیری از آلودگی محیطزیست و استفاده بهینه از منابع دارویی دارد (۵).
راستیآزمایی: استفاده از هورمون در پرورش مرغ ها برای سلامت انسان خطرناک است.
نتیجهگیری
مصرف داروهای تاریخگذشته معمولاً خطرناک است، زیرا اثر درمانی و بیخطر بودن آنها پساز انقضا، تضمینشده نیست و ممکن است ترکیبات مضری را تولید کنند. داروهای حساس، مانند انسولین، واکسنها و داروهای تزریقی، بیشترین خطر را دارند و شرایط نگهداری میتواند سرعت تخریب آنها را افزایش دهد. بنابراین در شرایط عادی و وجود جایگزین، استفاده از داروی منقضی توصیه نمیشود.
با این حال، در شرایط اضطراری و زمانی که جایگزین دیگری وجود ندارد، برخی داروهای احیاء و جامد هنوز میتوانند اثر قابلتوجهی داشته باشند. تصمیم برای مصرف داروی تاریخگذشته باید بر اساس نوع دارو، شکل دارویی، شرایط نگهداری و نیاز بیمار گرفته شود و نمیتوان یک حکم قطعی را در این زمینه صادر کرد.
منابع
۱. U.S. Food and Drug Administration. Expiration Dates — Questions and Answers. [Internet]. Silver Spring (MD): U.S. Food and Drug Administration; 2024 [cited 2025 Nov 17]. Available from: https://www.fda.gov/drugs/pharmaceutical-quality-resources/expiration-dates-questions-and-answers U.S. Food and Drug Administration+1
2. Zilker M, Sörgel F. A systematic review of the stability of finished pharmaceutical products and drug substances beyond their labelled expiry dates. J Pharm Biomed Anal. 2019;164:541-549.
3. Gikonyo D, Gikonyo A, Luvayo D, Ponoth P. Drug expiry debate: the myth and the reality. Afr Health Sci. 2019 Sep;19(3):2737-2739. doi:10.4314/ahs.v19i3.49. PubMed+1
4. Arioua A, Shaw D. Use of expired drugs: patients benefits versus industry interest. JMA J. 2024;7(1):1-4. doi:10.31662/jmaj.2022-0209
5. World Health Organization. Guidelines for safe disposal of unwanted pharmaceuticals in and after emergencies. Geneva: WHO; 1999. 50 p.
دیدگاهتان را بنویسید