راستی آزمایی یک سوال مهم در حوزه ژنتیک

آیا ژن هایی وجود دارد که با تاثیر روی آن می توان رفتار مردم را تغییر داد؟

یکی از سوالات و ابهاماتی که وجود دارد، این است که آیا می توان با دستکاری و تغییر در ژن ها، در رفتار مردم و افراد تغییر ایجاد کرد؟

فکت‌نامه سلامت به بررسی این ادعا و ابهام میپردازد:

بررسی شواهد نشان میدهد به طور کلی ژن‌ها در شکل‌گیری مغز و تنظیم شیمیایی آن نقش دارند و از این مسیر می‌توانند بر پرخاشگری، تکانشگری، خلق‌وخو و رفتار اجتماعی اثر بگذارند. اما رفتار نتیجه تعامل پیچیده میان ژن‌های متعدد و محیط است؛ نه محصول یک ژن منفرد که مستقیماً یک رفتار خاص را «کدنویسی» کرده باشد.

ژن‌ها چگونه بر رفتار اثر می‌گذارند؟

۱. سیستم‌های انتقال‌دهنده عصبی

برخی ژن‌ها بر سیستم‌های شیمیایی مغز اثر می‌گذارند؛ از جمله مسیرهای مرتبط با سروتونین و دوپامین. برای نمونه، تفاوت‌های ژنتیکی در ژن ناقل سروتونین، یعنی SLC6A4، ژن MAOA، گیرنده‌های دوپامین و ژن‌های مرتبط با این مسیرها می‌توانند سطح پیام‌رسانی عصبی را تغییر دهند. این تغییرات ممکن است بر کنترل هیجان، تکانشگری، پرخاشگری و تنظیم خلق اثر بگذارند [۱–۶].

۲. مسیرهای هورمونی و پاسخ به استرس

برخی ژن‌ها در تنظیم واکنش بدن به استرس، پیوند اجتماعی و پاسخ‌های هیجانی نقش دارند. برای مثال، ژن NR3C1 که با گیرنده هورمون‌های استرس مرتبط است، و ژن OXTR که با گیرنده اکسی‌توسین مرتبط است، می‌توانند بر واکنش‌پذیری به استرس، دلبستگی اجتماعی، اعتماد، پیوند عاطفی و حتی پرخاشگری اثر بگذارند [۱,۳,۷,۸].

۳. اثرات چندژنی

بیشتر رفتارهای انسانی تحت تأثیر یک ژن خاص نیستند. ویژگی‌هایی مانند تکانشگری، خلق‌وخو، شخصیت، پرخاشگری یا رفتار اجتماعی معمولاً تحت تأثیر صدها یا حتی هزاران تفاوت ژنتیکی کوچک قرار دارند. هرکدام از این تفاوت‌ها ممکن است اثر بسیار اندکی داشته باشد، اما مجموع آن‌ها می‌تواند در کنار محیط و تجربه‌های فرد، به شکل‌گیری تفاوت‌های رفتاری کمک کند [۲,۴,۸–۱۲].

آیا می‌توان رفتار را از طریق اثرگذاری بر ژن‌ها تغییر داد؟

۱. اپی‌ژنتیک

محیط‌های پرتنش، آسیب‌زا، حمایتگر یا پرورش‌دهنده می‌توانند روی تنظیم ژن‌ها اثر بگذارند؛ بدون آنکه توالی DNA تغییر کند. این نوع تغییرات با عنوان اپی‌ژنتیک شناخته می‌شوند. برای مثال، تجربه‌های شدید استرس، مراقبت والدینی، محرومیت، تروما یا حمایت اجتماعی می‌توانند نشانگرهایی مانند متیلاسیون DNA را روی ژن‌هایی مثل NR3C1, OXTR, SLC6A4 و MAOA تغییر دهند. این تغییرات ممکن است بر پاسخ به استرس، پرخاشگری و تنظیم هیجانی اثرات ماندگار بگذارند [۱,۳,۷,۱۷].

۲. بیان ژن و تجربه

تجربه‌های اجتماعی و محیطی می‌توانند بیان ژن‌ها را در مغز تغییر دهند. یعنی یک ژن ممکن است در شرایطی فعال‌تر یا کم‌فعال‌تر شود. مطالعات حیوانی، از جمله روی زنبور عسل و موش، نشان داده‌اند که تجربه اجتماعی، جایگاه فرد در گروه، استرس یا تغییرات محیطی می‌توانند الگوهای بیان ژن در مغز را تغییر دهند و در نتیجه، رفتار را جابه‌جا کنند [۱۶–۱۹].

۳. اثر داروها بر مسیرهای ژنی

بسیاری از داروهای روان‌پزشکی روی مسیرهایی اثر می‌گذارند که محصولات ژنی در آن‌ها نقش دارند؛ برای نمونه مسیر سروتونین، دوپامین یا نورآدرنالین. این داروها معمولاً خود ژن‌ها را «بازنویسی» نمی‌کنند، بلکه روی محصول ژن‌ها، گیرنده‌ها، انتقال‌دهنده‌های عصبی یا مسیرهای پیام‌رسانی اثر می‌گذارند. بنابراین تغییر رفتار در این حالت، نتیجه تغییر عملکرد سیستم‌های زیستی است، نه خاموش یا روشن کردن مستقیم یک ژن رفتاری [۲,۵,۶,۱۵].

محدودیت‌ها، پیچیدگی‌ها و ملاحظات اخلاقی

هیچ ژن واحدی را نمی‌توان «ژن رفتار خوب» یا «ژن رفتار بد» نامید. بیشتر ژن‌ها چندکارکردی‌اند؛ یعنی یک ژن ممکن است هم‌زمان بر چندین ویژگی زیستی، شناختی یا رفتاری اثر بگذارد. به همین دلیل، نسبت دادن یک رفتار پیچیده انسانی به یک ژن خاص، ساده‌سازی بیش از حد است [۶,۹,۱۱].

مطالعات گسترده ژنومی نیز نشان می‌دهند که نشانه‌های ژنتیکی مرتبط با رفتار بسیار پراکنده‌اند. این نشانه‌ها معمولاً بازتاب‌دهنده ترکیبی از ژنتیک، محیط، شرایط اجتماعی، ویژگی‌های همبسته و مسیرهای زیستی متعدد هستند؛ نه کنترل ساده و مستقیم ژن‌ها بر رفتار [۲,۹,۱۰].

از نظر اخلاقی نیز باید مراقب بود که یافته‌های ژنتیکی به جبرگرایی ژنتیکی منجر نشوند. این تصور که «رفتار افراد از قبل در ژن‌هایشان نوشته شده» می‌تواند زمینه‌ساز برچسب‌زنی، تبعیض، کنترل اجتماعی یا توجیه نابرابری‌ها شود. پژوهشگران تأکید می‌کنند که ارتباط ژن و رفتار باید با احتیاط، دقت علمی و حساسیت اخلاقی تفسیر شود [۶,۹,۱۷].

نتیجه گیری

ژن‌ها و نحوه تنظیم آن‌ها نقش مهمی در رفتار انسان دارند. آن‌ها از طریق رشد مغز، انتقال‌دهنده‌های عصبی، مسیرهای هورمونی، پاسخ به استرس و تنظیم هیجان می‌توانند بر رفتار اثر بگذارند. همچنین تجربه‌ها و محیط زندگی می‌توانند بیان ژن‌ها و نشانگرهای اپی‌ژنتیک را تغییر دهند و از این راه، در شکل‌گیری رفتارهای پایدار نقش داشته باشند.

با این حال، رفتار انسان محصول یک ژن منفرد نیست. رفتار نتیجه تعامل تعداد زیادی ژن با محیط، تجربه، تربیت، فرهنگ و شرایط اجتماعی است. بنابراین علم امروز از این تصور پشتیبانی نمی‌کند که بتوان با هدف گرفتن یک «ژن رفتار» ساده، شخصیت یا رفتار انسان را به‌دلخواه تغییر داد.

منابع:

[۱] Palumbo, S., Mariotti, V., Iofrida, C., & Pellegrini, S. (2018). Genes and Aggressive Behavior: Epigenetic Mechanisms Underlying Individual Susceptibility to Aversive Environments. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 12. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2018.00117

[2] Abdellaoui, A., & Verweij, K. (2021). Dissecting polygenic signals from genome-wide association studies on human behaviour. Nature Human Behaviour, 5, 686 – 694. https://doi.org/10.1038/s41562-021-01110-y

[3] Robinson, G., Fernald, R., & Clayton, D. (2008). Genes and Social Behavior. Science, 322, 896 – 900. https://doi.org/10.1126/science.1159277

[4] Fernàndez-Castillo, N., & Cormand, B. (2016). Aggressive behavior in humans: Genes and pathways identified through association studies. American Journal of Medical Genetics Part B: Neuropsychiatric Genetics, 171, 676 – 696. https://doi.org/10.1002/ajmg.b.32419

[5] Cupaioli, F., Zucca, F., Caporale, C., Lesch, K., Passamonti, L., & Zecca, L. (2020). The neurobiology of human aggressive behavior: Neuroimaging, genetic, and neurochemical aspects. Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry, 110059. https://doi.org/10.1016/j.pnpbp.2020.110059

[6] Khan, A. (2024). The Impact of Sequencing Human Genome on Genetic Determinism. Is our Behavior Controlled by our Genes? Clinical Reviews and Case Reports. https://doi.org/10.31579/2835-7957/082

[7] Hernandez, R., Félix, A., Fernández, E., Quiñonez, Y., Bautista, M., & Lazalde, B. (2025). Genetics behind violent behavior. GSC Advanced Research and Reviews. https://doi.org/10.30574/gscarr.2025.23.3.0170

[8] Alvarenga, A., Oliveira, H., Chen, S., Miller, S., Marchant-Forde, J., Grigoletto, L., & Brito, L. (2021). A Systematic Review of Genomic Regions and Candidate Genes Underlying Behavioral Traits in Farmed Mammals and Their Link with Human Disorders. Animals: an Open Access Journal from MDPI, 11. https://doi.org/10.3390/ani11030715

[9] Hoekstra, H., & Robinson, G. (2022). Behavioral genetics and genomics: Mendel’s peas, mice, and bees. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 119. https://doi.org/10.1073/pnas.2122154119

[10] Wang, J., Gu, R., Kong, X., Luan, S., & Luo, Y. (2024). Genome-wide association studies (GWAS) and post-GWAS analyses of impulsivity: A systematic review. Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry, 110986. https://doi.org/10.1016/j.pnpbp.2024.110986

[11] Cloninger, C., Cloninger, K., Zwir, I., & Keltikangas-Järvinen, L. (2019). The complex genetics and biology of human temperament: a review of traditional concepts in relation to new molecular findings. Translational Psychiatry, 9. https://doi.org/10.1038/s41398-019-0621-4

[12] Sanchez-Roige, S., Jennings, M., Thorpe, H., Mallari, J., Van Der Werf, L., Bianchi, S., Huang, Y., Lee, C., Mallard, T., Barnes, S., Wu, J., Barkley-Levenson, A., Boussaty, E., Snethlage, C., Schafer, D., Babic, Z., Winters, B., Watters, K., Biederer, T., Mackillop, J., Stephens, D., Elson, S., Fontanillas, P., Khokhar, J., Young, J., & Palmer, A. (2023). CADM2 is implicated in impulsive personality and numerous other traits by genome- and phenome-wide association studies in humans and mice. Translational Psychiatry, 13. https://doi.org/10.1038/s41398-023-02453-y

[13] Waltes, R., Chiocchetti, A., & Freitag, C. (2016). The neurobiological basis of human aggression: A review on genetic and epigenetic mechanisms. American Journal of Medical Genetics Part B: Neuropsychiatric Genetics, 171, 650 – 675. https://doi.org/10.1002/ajmg.b.32388

[14] Meyer-Lindenberg, A., Buckholtz, J., Kolachana, B., Hariri, A., Pezawas, L., Blasi, G., Wabnitz, A., Honea, R., Verchinski, B., Callicott, J., Egan, M., Mattay, V., & Weinberger, D. (2006). Neural mechanisms of genetic risk for impulsivity and violence in humans. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 103(16), 6269-6274. https://doi.org/10.1176/foc.4.3.360

[15] Raji, H., Dinesh, S., & Sharma, S. (2025). Inside the impulsive brain: a narrative review on the role of neurobiological, hormonal and genetic factors influencing impulsivity in psychiatric disorders. The Egyptian Journal of Neurology, Psychiatry and Neurosurgery, 61. https://doi.org/10.1186/s41983-024-00930-9

[16] Hebda-Bauer, E., Hagenauer, M., Munro, D., Blandino, P., Meng, F., Arakawa, K., Stead, J., Chitre, A., Ozel, A., Mohammadi, P., Watson, S., Flagel, S., Li, J., Palmer, A., & Akil, H. (2025). Bioenergetic-related gene expression in the hippocampus predicts internalizing vs. externalizing behavior in an animal model of temperament. Frontiers in Molecular Neuroscience, 18. https://doi.org/10.3389/fnmol.2025.1469467

[17] Zayed, A., & Robinson, G. (2012). Understanding the relationship between brain gene expression and social behavior: lessons from the honey bee. Annual Review of Genetics, 46, 591-615. https://doi.org/10.1146/annurev-genet-110711-155517

[18] Ruiz-Ortiz, J., & Tollkuhn, J. (2020). Specificity in sociogenomics: Identifying causal relationships between genes and behavior. Hormones and Behavior, 104882. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2020.104882

[19] Pavlov, K., Chistiakov, D., & Chekhonin, V. (2012). Genetic determinants of aggression and impulsivity in humans. Journal of Applied Genetics, 53, 61-82. https://doi.org/10.1007/s13353-011-0069-6